توریست مالزی
۲۶ شهریور ۱۳۹۴
نوروز امسال سید حسام الدین سراج خواننده معروف موسیقی سنتی ایران میهمان ایرانیان مقیم مالزی بود. حضور آقای سراج درمدت ۶ روز اقامتشان در مالزی با دو اجرا توام شد که استقبال گرم ایرانیان و خصوصا دانشجویان را به همراه داشت.
سراج درسال۱۳۳۷ در شهر اصفهان و در خانواده ای صاحب ذوق بدنیا آمد. همانطور که خود او می گوید، مرحوم پدر ایشان، بزرگترین مشوق او در تحصیل علم و هنر بوده است.
ایشان بر علوم قدیمه و ادبیات مسلط و از صدای خوشی برخوردار است. او با اساتید ادب و هنر همچون استاد جلال الدین همایی، استاد تاج اصفهانی، استاد حسن کسائی حشر و نشر داشته است. در چنین محیطی دوران کودکی و نوجوانی را گذرانده و جوانه های عشق و علاقه به شعر و موسیقی در جان و دلش شکوفا گردیده است. موسیقی را با آموختن تنبک از ۱۳ سالگی آغاز و آموزش سنتور را در اصفهان نزد استاد ساغری شروع نموده است و جهت تکمیل آن از اساتیدی چون فرامرز پایور، رضا شفیعیان و پشنگ کامکار بهره برده است.
در زمینه آواز از محضر استاد محمود کریمی و استاد شجریان استفاده کرده و هنوز هم به اغتنام فرصت از اساتید موسیقی وتحقیق در شیوه قدما بهره می جوید.
فعالیت هنری اش به صورت حرفه ای با آلبوم”نینوا” آغاز گردید. از سال ۱۳۶۰ کارهای هنری اش شروع و تاکنون بیش از ۲۵ کار تولید کرده است. از معروف ترین آنها می توان از نینوا، باغ ارغوان، شرح فراق، طریقت عشق، آئینه وآه، رویای عشق و شمس الضحی نام برد.
به موازات آموزش موسیقی، تحصیلات خود را در رشته معماری و شهرسازی ادامه داده است و تاکنون کنسرت های موسیقی موفقی در کشورهایی همچون فرانسه، انگلستان، سوئیس، هلند، آلمان، یونان، اسپانیا، چین، ترکیه،کره،کانادا، امریکا و روسیه داشته است. تحقیقاتی هم در باب زیبایی شناسی هنر و معماری و تطبیق وجوه اشتراک هنرها دارد. در برخی از آثار که با صدای او شنیده ایم آهنگسازی را نیز بر عهده داشته است.
در این ایام فرصتی فراهم شد تا گفت و گویی با ایشان در هتل محل اقامتشان داشته باشیم.
در ابتدا ضمن تشکر و خوش آمدگویی، و به نمایندگی از کلیه خوانندگان و دست اندرکاران “نشریه توریست” سال جدید را به شما تبریک می گویم. نوروز امسال میهمان ایرانیان مقیم مالزی بودید اگر ممکن است در ابتدا توضیحی درباره اجراهایتان در مالزی داشته باشیم .
بنام خدا
بهار وگل طرب انگیز گشت و توبه شکن
به شادی رخ گل بیخ غم زدل بر کن
خیلی ممنون از لطف و بزرگواری شما و همچنین دست اندرکاران نشریه توریست و از همین جا سلام و عرض ادب دارم خدمت هم میهنان عزیزم و طلیعه بهار سال ۱۳۸۹ را به همه ایرانیان در هر کجا که هستند تبریک می گویم.
به دعوت انجمن موسیقی ایران افتخار داشتیم به همراه گروه بیدل دو اجرا در مالزی داشته باشیم. یک اجرا در سالن convension center ودیگری در دانشگاهUPM.
استقبال ایرانیان از کنسرت اول واقعا”شوک برانگیز بود. اصلا”نمی توانستیم تصور کنیم اینقدر طالبین موسیقی سنتی در مالزی وجود دارند با توجه به اینکه من در کشورهای مختلفی کنسرت داشته ام، اما حضور تقریبا”سه هزار نفری در سالن برایم تعجب آور و بسیار جالب بود. اجراهای ما مجموعه ای بود در بیات اصفهان، ماهور و شورکه شامل اجرای پنج تصنیف بود. چهار تصنیف ساخت آقای کاکاوند و یکی هم از ساخته های خودم بود.
در مورد گروه بیدل بیشتر برای خوانندگان ما بگویید؟
گروه موسیقی سنتی”بیدل”در سال ۱۳۷۳ در ایران تاسیس گردید. موسسین این گروه بنده و استاد جلال ذوالفنون بودیم. در ابتدا گروه متشکل از: جلال ذوالفنون، هادی منتظری، جمشید عندلیبی، ناصر فرهنگ فر، محمد فیروزی و خود من بود.کم کم افراد گروه تغییر کردند که معمولا”در هر گروه هنری این اتفاق می افتد. در حال حاضر گروه شامل:
آقایان میرجلالی (تار و بربط)، کاکاوند (تار و تنبور)، بابایی (کمانچه)، ورزیده (نی)، فرهمند (تنبک)، خسروی (دف)، خانی (تار وتنبور) و این بنده حقیر (آواز). و تاکنون اجراهای زیادی در داخل و خارج از کشور داشته ایم.
بیشتر شعرهای موسیقی شما از دیوان حافظ و مولانا انتخاب می شود، آیا همینطور است؟
گاهی بصورت اتفاقی انتخاب می شود ولی معمولا” تصنیف آهنگسازان براساس شعر این دو شاعر بزرگ است. سعی شده تعادلی بین آهنگ ها و اشعار دیگر شاعران صورت بگیرد همچون شعرهای رهی معیری، ابتهاج، عطار، ابوسعید ابوالخیر و…. البته ارادت بنده به اشعار حافظ، مولانا و سعدی زیاد است.
آقای سراج لطفا راجع به رشته تحصیلی تان و فعالیت های علمی تان در رشته معماری بگویید.
فوق لیسانس رشته معماری از دانشگاه شهید بهشتی تهران و دکترای پژوهش هنر را از دانشگاه هنر اخذ کرده ام. در زمینه تحصیلاتم به عنوان شغل و درآمد،کاری انجام نمی دهم بلکه به عنوان زمینه تحقیقی و تئوری در زمینه زیبایی شناسی معماری و موسیقی یا نسبت معماری سنتی و موسیقی سنتی مقالات وتحقیقاتی داشته ام و به خواندن این گونه مقالات علاقه مندم.
آیا ارتباطی بین معماری و موسیقی وجود دارد؟
مسلما”. معماری از یکسری نسبت ها تشکیل شده، مثل نسبت های طول، عرض و ارتفاع که حجم را می سازند، و موسیقی هم از یکسری نسبت های ریاضی که در واقع معماری وجه انتزاعی هندسه و موسیقی وجه انتزاعی ریاضی است. هرگاه این نسبت ها چه در هنرهای تجسمی و معماری و چه در هنر موسیقی شکل بگیرند به چشم وگوش ما زیبا و خوشایند جلوه گر می شوند. در معماری وجه دیداری و در موسیقی وجه شنیداری داریم. به تعبیری دیگر “موسیقی” معماری زمان و”معماری”موسیقی مکان است.
از کارهای جدیدتان بگویید.
“جام الست”مجموعه موسیقی ایرانی با تنظیم جدید آقای قمصری از جوانان هنرمند و خوش ذوق است که جدیدا” این آلبوم به بازارآمده است. کار دیگری در دست تهیه است که تا چند ماه دیگر با نام”راه بی نهایت” ساخته آقای فرج نژاد عرضه می شود، که مرکب خوانی است و در آن از ساز جناب اردشیر کامکار و جناب شهرام میر جلالی بهره برده ایم.
موسیقی های مورد علاقه استاد سراج چیست؟
تار استاد جلیل شهناز را خیلی دوست دارم، احساس می کنم نوای تار ایشان راز و نیاز است.شیوه نوازندگی استاد شهناز را بسیار دوست دارم و نی استاد کسایی و صدای استاد شجریان را به جهت تکنیک، انتخاب شعر و تلفیق ملودی وکلامش. ناگفته نماند جنس صدای ایرج را هم می پسندم. موسیقی هند را هم دوست دارم و گاها” موسیقی ترکی هم گوش می کنم.
و اما سازهایی که می نوازید؟
سنتور را به صورت تخصصی دنبال کرده ام. سه تار را نه به صورت تخصصی بلکه برحسب علاقه می نوازم. تنبک را هم به جهت آشنایی با ریتم ها در دوران نوجوانی کار کرده ام.
کدام ساز ایرانی سنتی را دوست دارید؟
حقیقتا” تمامی سازهای ایرانی را دوست دارم ولی ساز تار حال و هوای دیگری دارد. جنس صدای تار در حد تعادل است. هم اوج خوبی دارد و هم فرود خوبی.
از نوای ساز استاد شهناز، محمد رضا لطفی و شهرام میرجلالی بسیار لذت می برم.
از شعرای معاصر کدامین را می پسندید؟
هوشنگ ابتهاج، قیصر امین پور (شعرهایش قوی و با حال است) و سید عباس معارف که زیاد معروف نیست ولی دیوانش چاپ شده است و شاعر بسیار خوش ذوقی است.
نظرتان درباره شیوه مکتب اصفهان در موسیقی سنتی ایران چیست؟
شیوه اصفهان شیوه خاصی است که ظرافت و قدرت را تواما” دارد. این شیوه پر تحریر است و در عین حال ملودی کلام حساب شده است. تلفیق درست و مناسب خوانی باید در مکتب اصفهان رعایت شود. یعنی مضمون شعر و دستگاه با جوّ و حال و هوای آن محیط سازگار و مناسب باشد. مرحوم تاج اصفهانی و مرحوم طاهرزاده از اساتید این شیوه هستند. استاد شجریان هم شیوه اصفهان می خوانند هر چند خراسانی هستند.
نظرتان راجع به موسیقی سنتی ایران چیست ؟
موسیقی به مانند گیاهی است که هرچه با طراوت تر باشد بیشتر مورد استفاده و بهره برداری قرار می گیرد و این درخت (موسیقی) به تدریج تناور می گردد و سابقه و غنای فرهنگی پیدا
می کند. حتی نوآوری هایی که صورت می گیرد با خودش به جلو می آورد و به جایی می رسد که طعم میوه هایش با قدیم فرق می کند. اگر موسیقی را به رودخانه ای که دائما” جاری است تشبیه کنیم افراد مختلفی می آیند و می روند اما جریان موسیقی همچنان جاری است. به قول شاعر:
قرن ها بر قرن ها رفت ای همام
عکس ماه و عکس اختر بر دوام
دائما” آب رودخانه در حال گذران است اما تصویر ماه و ستاره درونش افتاده و ثابت است. در واقع زیبایی و ملاحت موسیقی پایدار است. تغییرات موسیقی سنتی ایران از دوران قدما یعنی از زمان مرحوم استاد علی اکبر خان فراهانی تا به امروز مشهود است. کما اینکه تذکر زنده یاد کلنل علینقی خان وزیری در مورد تدوین ردیف موسیقی سنتی کاملا” به جا و لازم بود. درحال حاضر نوازندگان، دانشجویان دانشکده موسیقی و هنرجویان موسیقی از کتاب موسیقی و ردیف موسیقی استفاده می کنند. با این حال من معتقدم که حتما” شیوه قدما را باید یاد گرفت.
قویا” به هنرجویان موسیقی سنتی توصیه می کنم تا آنجایی که می توانند گوش کنند، از گوش کردن به نواهای استادان بزرگ و معروف کوتاهی نکنند، چون لازمه اجرای خوب گوش کردن زیاد است.
چه تفریحاتی در کنار زندگی هنری خود دارید؟
چون در دانشکده هنرهای زیبا تدریس رشته موسیقی می کنم، قاعدتا”در ارتباط با آن رشته باید مطالعه داشته باشم، در زمینه انسان، طبیعت، موسیقی و ارتباط معماری و موسیقی. بنابر این تفریح من کتاب خواندن است خصوصا کتاب های تخصصی.
الگوی شما در زندگی کیست؟
شخصیت پدرم که مشوق خیلی خوبی در دوران زندگیم بود و تاثیر به سزایی در شکل گیری آینده ام داشت.
تلخ ترین و شیرین ترین خاطره حسام الدین سراج؟
شیرین ترینش یادم نیست ولی تلخ ترین آن خبر فوت مادرم در سال ۱۳۷۱بود.
مالزی را چگونه دیدید؟
برای اولین بار است که به مالزی آمده ام. شاید قضاوت در این چند روز نابجا باشد ولی به نظر کشور آرامی است و مردمانش هم دارای آرامش خاصی هستند. ظاهرا”به نظر می رسد اکثریت مردم شاغل و مشغول به کار هستند و نگرانی و تشویش خاصی ندارند. ایرانی های مقیم مالزی هم به نظر می آید از اینجا راضی باشند. در مجموع کشور خوبی است.
پیام و حرف آخر حسام الدین سراج.
در خاتمه دوباره از شما و هم میهنان عزیزم تشکر و سلام مجدد و خداحافظی می کنم و اینکه هر کجای این دنیا هستند امیدوارم همیشه دلشان شاد و آرام باشد. امیدوارم ایرانی ها در هر سرزمینی که هستند مایه سربلندی و افتخار کشورشان باشند. موسیقی ما نیز پیام آور صلح و شادی است.
سراج درسال۱۳۳۷ در شهر اصفهان و در خانواده ای صاحب ذوق بدنیا آمد. همانطور که خود او می گوید، مرحوم پدر ایشان، بزرگترین مشوق او در تحصیل علم و هنر بوده است.
ایشان بر علوم قدیمه و ادبیات مسلط و از صدای خوشی برخوردار است. او با اساتید ادب و هنر همچون استاد جلال الدین همایی، استاد تاج اصفهانی، استاد حسن کسائی حشر و نشر داشته است. در چنین محیطی دوران کودکی و نوجوانی را گذرانده و جوانه های عشق و علاقه به شعر و موسیقی در جان و دلش شکوفا گردیده است. موسیقی را با آموختن تنبک از ۱۳ سالگی آغاز و آموزش سنتور را در اصفهان نزد استاد ساغری شروع نموده است و جهت تکمیل آن از اساتیدی چون فرامرز پایور، رضا شفیعیان و پشنگ کامکار بهره برده است.
در زمینه آواز از محضر استاد محمود کریمی و استاد شجریان استفاده کرده و هنوز هم به اغتنام فرصت از اساتید موسیقی وتحقیق در شیوه قدما بهره می جوید.
فعالیت هنری اش به صورت حرفه ای با آلبوم”نینوا” آغاز گردید. از سال ۱۳۶۰ کارهای هنری اش شروع و تاکنون بیش از ۲۵ کار تولید کرده است. از معروف ترین آنها می توان از نینوا، باغ ارغوان، شرح فراق، طریقت عشق، آئینه وآه، رویای عشق و شمس الضحی نام برد.
به موازات آموزش موسیقی، تحصیلات خود را در رشته معماری و شهرسازی ادامه داده است و تاکنون کنسرت های موسیقی موفقی در کشورهایی همچون فرانسه، انگلستان، سوئیس، هلند، آلمان، یونان، اسپانیا، چین، ترکیه،کره،کانادا، امریکا و روسیه داشته است. تحقیقاتی هم در باب زیبایی شناسی هنر و معماری و تطبیق وجوه اشتراک هنرها دارد. در برخی از آثار که با صدای او شنیده ایم آهنگسازی را نیز بر عهده داشته است.
در این ایام فرصتی فراهم شد تا گفت و گویی با ایشان در هتل محل اقامتشان داشته باشیم.
در ابتدا ضمن تشکر و خوش آمدگویی، و به نمایندگی از کلیه خوانندگان و دست اندرکاران “نشریه توریست” سال جدید را به شما تبریک می گویم. نوروز امسال میهمان ایرانیان مقیم مالزی بودید اگر ممکن است در ابتدا توضیحی درباره اجراهایتان در مالزی داشته باشیم .
بنام خدا
بهار وگل طرب انگیز گشت و توبه شکن
به شادی رخ گل بیخ غم زدل بر کن
خیلی ممنون از لطف و بزرگواری شما و همچنین دست اندرکاران نشریه توریست و از همین جا سلام و عرض ادب دارم خدمت هم میهنان عزیزم و طلیعه بهار سال ۱۳۸۹ را به همه ایرانیان در هر کجا که هستند تبریک می گویم.
به دعوت انجمن موسیقی ایران افتخار داشتیم به همراه گروه بیدل دو اجرا در مالزی داشته باشیم. یک اجرا در سالن convension center ودیگری در دانشگاهUPM.
استقبال ایرانیان از کنسرت اول واقعا”شوک برانگیز بود. اصلا”نمی توانستیم تصور کنیم اینقدر طالبین موسیقی سنتی در مالزی وجود دارند با توجه به اینکه من در کشورهای مختلفی کنسرت داشته ام، اما حضور تقریبا”سه هزار نفری در سالن برایم تعجب آور و بسیار جالب بود. اجراهای ما مجموعه ای بود در بیات اصفهان، ماهور و شورکه شامل اجرای پنج تصنیف بود. چهار تصنیف ساخت آقای کاکاوند و یکی هم از ساخته های خودم بود.
در مورد گروه بیدل بیشتر برای خوانندگان ما بگویید؟
گروه موسیقی سنتی”بیدل”در سال ۱۳۷۳ در ایران تاسیس گردید. موسسین این گروه بنده و استاد جلال ذوالفنون بودیم. در ابتدا گروه متشکل از: جلال ذوالفنون، هادی منتظری، جمشید عندلیبی، ناصر فرهنگ فر، محمد فیروزی و خود من بود.کم کم افراد گروه تغییر کردند که معمولا”در هر گروه هنری این اتفاق می افتد. در حال حاضر گروه شامل:
آقایان میرجلالی (تار و بربط)، کاکاوند (تار و تنبور)، بابایی (کمانچه)، ورزیده (نی)، فرهمند (تنبک)، خسروی (دف)، خانی (تار وتنبور) و این بنده حقیر (آواز). و تاکنون اجراهای زیادی در داخل و خارج از کشور داشته ایم.
بیشتر شعرهای موسیقی شما از دیوان حافظ و مولانا انتخاب می شود، آیا همینطور است؟
گاهی بصورت اتفاقی انتخاب می شود ولی معمولا” تصنیف آهنگسازان براساس شعر این دو شاعر بزرگ است. سعی شده تعادلی بین آهنگ ها و اشعار دیگر شاعران صورت بگیرد همچون شعرهای رهی معیری، ابتهاج، عطار، ابوسعید ابوالخیر و…. البته ارادت بنده به اشعار حافظ، مولانا و سعدی زیاد است.
آقای سراج لطفا راجع به رشته تحصیلی تان و فعالیت های علمی تان در رشته معماری بگویید.
فوق لیسانس رشته معماری از دانشگاه شهید بهشتی تهران و دکترای پژوهش هنر را از دانشگاه هنر اخذ کرده ام. در زمینه تحصیلاتم به عنوان شغل و درآمد،کاری انجام نمی دهم بلکه به عنوان زمینه تحقیقی و تئوری در زمینه زیبایی شناسی معماری و موسیقی یا نسبت معماری سنتی و موسیقی سنتی مقالات وتحقیقاتی داشته ام و به خواندن این گونه مقالات علاقه مندم.
آیا ارتباطی بین معماری و موسیقی وجود دارد؟
مسلما”. معماری از یکسری نسبت ها تشکیل شده، مثل نسبت های طول، عرض و ارتفاع که حجم را می سازند، و موسیقی هم از یکسری نسبت های ریاضی که در واقع معماری وجه انتزاعی هندسه و موسیقی وجه انتزاعی ریاضی است. هرگاه این نسبت ها چه در هنرهای تجسمی و معماری و چه در هنر موسیقی شکل بگیرند به چشم وگوش ما زیبا و خوشایند جلوه گر می شوند. در معماری وجه دیداری و در موسیقی وجه شنیداری داریم. به تعبیری دیگر “موسیقی” معماری زمان و”معماری”موسیقی مکان است.
از کارهای جدیدتان بگویید.
“جام الست”مجموعه موسیقی ایرانی با تنظیم جدید آقای قمصری از جوانان هنرمند و خوش ذوق است که جدیدا” این آلبوم به بازارآمده است. کار دیگری در دست تهیه است که تا چند ماه دیگر با نام”راه بی نهایت” ساخته آقای فرج نژاد عرضه می شود، که مرکب خوانی است و در آن از ساز جناب اردشیر کامکار و جناب شهرام میر جلالی بهره برده ایم.
موسیقی های مورد علاقه استاد سراج چیست؟
تار استاد جلیل شهناز را خیلی دوست دارم، احساس می کنم نوای تار ایشان راز و نیاز است.شیوه نوازندگی استاد شهناز را بسیار دوست دارم و نی استاد کسایی و صدای استاد شجریان را به جهت تکنیک، انتخاب شعر و تلفیق ملودی وکلامش. ناگفته نماند جنس صدای ایرج را هم می پسندم. موسیقی هند را هم دوست دارم و گاها” موسیقی ترکی هم گوش می کنم.
و اما سازهایی که می نوازید؟
سنتور را به صورت تخصصی دنبال کرده ام. سه تار را نه به صورت تخصصی بلکه برحسب علاقه می نوازم. تنبک را هم به جهت آشنایی با ریتم ها در دوران نوجوانی کار کرده ام.
کدام ساز ایرانی سنتی را دوست دارید؟
حقیقتا” تمامی سازهای ایرانی را دوست دارم ولی ساز تار حال و هوای دیگری دارد. جنس صدای تار در حد تعادل است. هم اوج خوبی دارد و هم فرود خوبی.
از نوای ساز استاد شهناز، محمد رضا لطفی و شهرام میرجلالی بسیار لذت می برم.
از شعرای معاصر کدامین را می پسندید؟
هوشنگ ابتهاج، قیصر امین پور (شعرهایش قوی و با حال است) و سید عباس معارف که زیاد معروف نیست ولی دیوانش چاپ شده است و شاعر بسیار خوش ذوقی است.
نظرتان درباره شیوه مکتب اصفهان در موسیقی سنتی ایران چیست؟
شیوه اصفهان شیوه خاصی است که ظرافت و قدرت را تواما” دارد. این شیوه پر تحریر است و در عین حال ملودی کلام حساب شده است. تلفیق درست و مناسب خوانی باید در مکتب اصفهان رعایت شود. یعنی مضمون شعر و دستگاه با جوّ و حال و هوای آن محیط سازگار و مناسب باشد. مرحوم تاج اصفهانی و مرحوم طاهرزاده از اساتید این شیوه هستند. استاد شجریان هم شیوه اصفهان می خوانند هر چند خراسانی هستند.
نظرتان راجع به موسیقی سنتی ایران چیست ؟
موسیقی به مانند گیاهی است که هرچه با طراوت تر باشد بیشتر مورد استفاده و بهره برداری قرار می گیرد و این درخت (موسیقی) به تدریج تناور می گردد و سابقه و غنای فرهنگی پیدا
می کند. حتی نوآوری هایی که صورت می گیرد با خودش به جلو می آورد و به جایی می رسد که طعم میوه هایش با قدیم فرق می کند. اگر موسیقی را به رودخانه ای که دائما” جاری است تشبیه کنیم افراد مختلفی می آیند و می روند اما جریان موسیقی همچنان جاری است. به قول شاعر:
قرن ها بر قرن ها رفت ای همام
عکس ماه و عکس اختر بر دوام
دائما” آب رودخانه در حال گذران است اما تصویر ماه و ستاره درونش افتاده و ثابت است. در واقع زیبایی و ملاحت موسیقی پایدار است. تغییرات موسیقی سنتی ایران از دوران قدما یعنی از زمان مرحوم استاد علی اکبر خان فراهانی تا به امروز مشهود است. کما اینکه تذکر زنده یاد کلنل علینقی خان وزیری در مورد تدوین ردیف موسیقی سنتی کاملا” به جا و لازم بود. درحال حاضر نوازندگان، دانشجویان دانشکده موسیقی و هنرجویان موسیقی از کتاب موسیقی و ردیف موسیقی استفاده می کنند. با این حال من معتقدم که حتما” شیوه قدما را باید یاد گرفت.
قویا” به هنرجویان موسیقی سنتی توصیه می کنم تا آنجایی که می توانند گوش کنند، از گوش کردن به نواهای استادان بزرگ و معروف کوتاهی نکنند، چون لازمه اجرای خوب گوش کردن زیاد است.
چه تفریحاتی در کنار زندگی هنری خود دارید؟
چون در دانشکده هنرهای زیبا تدریس رشته موسیقی می کنم، قاعدتا”در ارتباط با آن رشته باید مطالعه داشته باشم، در زمینه انسان، طبیعت، موسیقی و ارتباط معماری و موسیقی. بنابر این تفریح من کتاب خواندن است خصوصا کتاب های تخصصی.
الگوی شما در زندگی کیست؟
شخصیت پدرم که مشوق خیلی خوبی در دوران زندگیم بود و تاثیر به سزایی در شکل گیری آینده ام داشت.
تلخ ترین و شیرین ترین خاطره حسام الدین سراج؟
شیرین ترینش یادم نیست ولی تلخ ترین آن خبر فوت مادرم در سال ۱۳۷۱بود.
مالزی را چگونه دیدید؟
برای اولین بار است که به مالزی آمده ام. شاید قضاوت در این چند روز نابجا باشد ولی به نظر کشور آرامی است و مردمانش هم دارای آرامش خاصی هستند. ظاهرا”به نظر می رسد اکثریت مردم شاغل و مشغول به کار هستند و نگرانی و تشویش خاصی ندارند. ایرانی های مقیم مالزی هم به نظر می آید از اینجا راضی باشند. در مجموع کشور خوبی است.
پیام و حرف آخر حسام الدین سراج.
در خاتمه دوباره از شما و هم میهنان عزیزم تشکر و سلام مجدد و خداحافظی می کنم و اینکه هر کجای این دنیا هستند امیدوارم همیشه دلشان شاد و آرام باشد. امیدوارم ایرانی ها در هر سرزمینی که هستند مایه سربلندی و افتخار کشورشان باشند. موسیقی ما نیز پیام آور صلح و شادی است.
